على عليه السّلام فرموده است : « حرام است بر هر نفسى كه از دنيا بيرون مىرود جز آن كه بداند از اهل بهشت است يا از اهل دوزخ » « 1 » ؛ از اين رو گفته‌اند : داستان مؤمن هنگامى كه نفس يا جان او بيرون مىرود داستان مردى است كه در زندان بوده و از آن بيرون آورده شود و در زمين به گردش درآيد . و البتّه اين حال كسى است كه از دنيا پهلو تهى كرده و از آن دلتنگ باشد و به چيزى جز ياد خدا انس نگرفته و مشغوليّتهاى دنيا او را از محبوبش باز نداشته و مبارزه با شهوات وى را آزرده كرده باشد لذا مرگ براى او خلاصى از همهء اين رنجها و آزارهاست و موجب آن است كه بتواند با محبوبى كه با او انس داشته است بى هيچ گونه مانع و دافع تنها بسر برد ، و چقدر سزاوار است كه آن بالاترين نعمتها و لذّتها شمرده شود ليكن كاملترين لذّتها از آن شهيدانى است كه در راه خدا كشته شده‌اند چه آنها به جنگ اقدام نكرده‌اند آنگاه كه دل از همهء علايق دنيا بريده‌اند و به لقاى خداوند مشتاق و به كشته شدن در راه رضاى خدا راضى شده‌اند . اينان اگر به دنيا نظر كنند آن را از روى رغبت در برابر آخرت فروخته‌اند و دل فروشنده به مال فروخته شده علاقه‌اى ندارد ، و اگر به آخرت توجّه كنند آن را خريده و شوق خود را بدان نشان داده‌اند و چه بزرگ است شادى آنها از نظر كردن به چيزى كه آن را خريده‌اند و چه كم است توجّه آنها به چيزى كه فروخته و از آن جدا شده‌اند . در برخى حالات اتّفاق مىافتد كه دل از غير خدا تهى و مجرّد براى محبّت خدا مىشود ، ليكن در آن حال مرگ فرا نمىرسد ، و دل پس از آن دگرگون مىشود . امّا جنگ سبب مرگ است و موجب مىشود كه انسان در چنين حالتى آن را ادراك كند ؛ از اين رو خداوند در جهاد سعادتى بزرگ قرار داده است ، چه معناى سعادت آن است كه انسان به آنچه مىخواهد دست يابد ، و فرموده است : وَ لَهُمْ ما يَشْتَهُونَ « 2 » ، و اين آيه جامعترين عبارتى است كه همهء مفاهيم لذّات بهشت را در بر مىگيرد ؛ و بزرگترين عذاب آن است كه انسان از دست يافتن به مقصودش منع شود چنان كه خداوند فرموده است : وَ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ما يَشْتَهُونَ « 3 » ، و اين نيز كاملترين عبارت براى عذابهاى اهل جهنّم است . شهيد به محض آن كه نفسش قطع شود بى هيچ تأخير اين سعادت را درك مىكند و اين

--> ( 1 ) مأخذ آن را نيافتم و نظير آن پيش از اين از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله نقل شده است ؛ به جلد سوّم بحار الانوار باب آنچه مؤمن و كافر هنگام مردن مىبينند مراجعه شود . ( 2 ) نحل / 57 : و براى آنهاست آنچه ميل دارند . ( 3 ) سبأ / 54 : ( سرانجام ) ميان آنها و آنچه مورد علاقه‌شان بود جدايى افكنده شد .